Tìm hiểu về phong tục tang lễ (đám ma) ở miền Nam

Phong tục tang lễ được xem là nét văn hóa lâu đời, tốt đẹp của người Việt, đề cao lối sống ân tình, uống nước nhớ nguồn, bày tỏ lòng nhớ ơn thương xót của người sống đối với người đã chết. Tùy theo mỗi vùng miền mà phong tục này có những đặc trưng khác nhau. Trong bài viết này, bạn hãy cùng chúng tôi tìm hiểu về phong tục đám tang miền Nam để thấy được sự khác biệt cũng như những điều cần biết khi tham dự tang lễ nhé.

Đôi nét về phong tục tang lễ của người miền Nam

Về Tang Phục

Người thân của người đã khuất sẽ được phát áo tang và khăn tang để mặc và đeo lên đầu. Tùy theo vai vế mà tang phục sẽ có sự khác nhau. Con trai hay con gái đều mặc quần áo tang, đầu đội mũ tang. Riêng con trai thì lưng thắt đai gai, đầu đội mũ gai. Trong khi đó con gái sẽ đội mũ riêng cho con gái. Cháu nội trai sẽ mặc quần áo tang, đầu đội mũ. Trong khi đó, cháu ngoại, cháu gái, dâu hay rể thì chỉ thắt khăn tang.

Về Quan tài, Nhạc lễ và Thầy cúng

Tùy theo từng hoàn cảnh gia đình khác nhau mà họ sẽ sắm sửa cho người mất một chiếc quan tài phù hợp. 

Trong đám ma cũng thường có ban nhạc lễ. Tùy theo điều kiện của gia đình mà ban nhạc lễ sẽ tùy thời ít nhiều. Mỗi khi có ai đến viếng hoặc tế lễ thì ban nhạc sẽ hòa tấu để phụ họa nghi thức hoặc để khách bái lạy người chết.

Về thầy cúng, tùy theo tôn giáo của gia đình mà có thể có hoặc không. Thầy cúng thường là một hoặc nhiều nhà sư, có khi là một người chuyên cúng bái các đám ma. Gia đình sẽ mời thầy cúng về lo liệu việc tụng niệm cúng kiếng, từ việc lên cáo phó, xem ngày giờ chôn cất, cho đến tụng kinh và an táng. Thông thường thầy cúng sẽ lo việc tụng niệm từ lúc người mất đến lúc mãn tang cho gia đình. 

Đối trướng (vãn hay hoành)

Đối trướng (hay còn gọi là vãn hoặc hoành) là món đồ phúng điếu bằng vải, lụa hay gấm. Vãn thường có màu đen, đôi khi xanh dương, được thêu tua ren ở quanh rìa. Trên vãn thường có 4 chữ to đại ý chia buồn với tang gia hoặc cầu chúc hương hồn người quá cố gặp nhiều điều tốt đẹp ở thế giới bên kia: "Viễn du tiên cảnh", "An lạc giải thoát", "Vãn sanh cực lạc"... Thông thường, mỗi khi đi phúng điếu, tùy theo mỗi quan hệ với gia đình mà người đi phúng điếu mới chuẩn bị kèm tấm vãn. Có thể là thông gia đi cúng tế, có thể cơ quan hoặc hội nhóm đi cúng tế.

Quá trình diễn ra đám tang

Trước và sau khi liệm

Trước khi liệm

Kể từ 1939 trở về sau, ở miền Nam hễ thấy bệnh nhơn ngặt mình liệu không qua khỏi thời gia đình lo nấu nước sôi pha ấm ấm, đổ thêm rượu lo tắm rửa thay quần áo mới cho bệnh nhơn. Và sau khi bệnh nhơn tắt hơi thở thời không có tắm rửa nữa mà chỉ có việc phun lau mình bằng rượu hoặc kỹ lắm là thay quần áo.

Người miền Nam gộp hai lễ khâm liệm và nhập quan thành một gọi nôm na là liệm.

Sau khi liệm

Lễ thành phục: là lễ để thân quyến của người quá cố bắt đầu mặc tang phục. Trong đó có một lễ gọi là thiết linh tọa, là lập bàn thờ nhỏ tạm thời trước hòm để nhang khói cúng bái trước khi đem chôn.

Thông thường xác được quàn 3 ngày. Mỗi ngày con cháu lo cúng cơm hai buổi sáng chiều để tưởng nhớ người chết.

Trước và sau khi chôn

Trước khi chôn

• Động quan: bao gồm các lễ cáo từ đường, cáo hậu tỗ, cáo đạo lộ, bái quan và động quan.
• Hai lễ cáo từ đường và cáo hậu tỗ được người miền Nam gộp thành một và giao phó cho thầy chùa; vợ hay chồng, con cháu quỳ lạy, làm theo lời chỉ bảo của thầy.
• Còn cáo đạo lỗ là lễ cầu xin các thần đường sá đánh đuổi tà ma để chuyển quan tài đến huyệt được an toàn. Tiếp theo là lễ bái quan, lễ này do ông nhân quan cầm 2 cây đèn cầy chủ xướng và các đạo tì mỗi người đốt một cây nhang để bái lạy trước linh tọa. Sau lễ bái quan là đến động quan để đưa quan tài đến huyệt.
• Từ nhà đến huyệt, người ta rắc giấy tiền vàng bạc để tống khứ ma quỷ theo quan tài (ngày nay nhiều gia đình đã thay thế việc rắc giấy tiền bằng rải các cánh hoa được chuẩn bị sẵn trước đó), Dù gia đình có đau xót thương tiếc người chết, người miền Nam ít than khóc kể lể.
• Đối với một số gia đình người Việt gốc Hoa, thuở xa xưa có tục nằm đường hay lắn đường. Theo tục này, con cháu trai của người quá cố thay phiên nhau nằm giữa đường cho các đạo tì khiêng hòm ngang trên thân thể. 
• Đến giờ đã định, quan tài được hạ rộng giữ tiếng khóc than của gia quyến và thân bằng quyến thuộc. Mỗi người đưa đám tiễn người chết bằng một nhánh bông hay một cục đất.

Sau khi chôn

• Sau khi đắp mộ xong là tế thành phần, con cháu mỗi người lạy 4 lạy. Tang gia bắt đầu cảm tạ khách tiễn đưa muốn về trước. Rồi quay linh xa hay linh tòa trở về.
• Khi linh xa về đến nhà, con cháu rước thần chủ vào nhà làm lễ an sàng hay lễ an vị, mỗi người lạy 4 lạy.
• Vào ngày thứ 3 kể từ ngày chôn tiến hành làm lễ mở cửa mả. Với ý nghĩa làm cho người mới chết biết mình đã chết thật. Lễ vật gồm có 3 ống tre (đậu xanh, gạo, nước; mỗi ống đựng một thứ), 1 con gà giò, 1 cây mía lau, 1 cái thang bằng sóng lá chuối. Trong lúc làm lễ, vợ hay chồng, con cháu quỳ lạy trước mả mới; ông thầy tụng kinh, vừa tụng vừa lôi con gà đi quanh mả 3 vòng rồi thả để ai muốn bắt thì bắt.
• Cúng thất: từ ngày chết đến ngày thứ 49, nếu nhà giàu thì mỗi 7 ngày rước thầy cúng tụng, tổng cộng 7 lần; còn nhà nghèo thì đơn giản chỉ làm tuần 7 ngày, tuần 21 ngày và tuần 49 ngày mà thôi. Song song với các lễ từ ngày chết đến ngày thứ 49, mỗi ngày người ta phải cúng cơm bữa cho người chết.
• Lễ tốt khốc: hay còn gọi là tuần bách nhật, gọi nôm na là tuần trăm ngày. So với cúng thất, tuần trăm ngày được người miền Nam cúng lớn hơn. Trừ nhà quá nghèo, trong lễ này, người ta thường rước thầy đến tụng cúng đầy đủ.
• Tiểu tường: qua năm sau, đúng vào ngày trước ngày chết một ngày, người ta làm lễ tiểu tường hay còn gọi là giáp năm. Lễ này làm 2 ngày, 1 ngày cho ngày sống và 1 ngày cho ngày chết.
• Đại tường: qua hai năm sau nữa, cũng đúng vào ngày trước ngày chết một ngày, người ta làm lễ đại tường còn gọi là lễ mãn tang vì sau lễ này vợ hay chồng hay con cháu được coi như thoát vòng tang tóc. Lễ này cũng kéo dài 2 ngà và có phần long trọng hơn lễ tiểu tường.

Sự khác biệt giữa đám tang miền Nam với đám tang miền Bắc

Do lối sống, thói quen sinh hoạt cũng như đặc trưng từng vùng mà phong tục tang lễ miền Nam có những điểm khác biệt so với phong tục tang lễ miền Bắc.

Tổ chức đám tiệc

Ở ngoài Bắc, tang lễ là một sự việc rất buồn xảy đến đối với gia đình. Mọi người đến dự đều nghiêm trang, bày tỏ lòng chia buồn sâu sắc với không khí ảm đạm, buồn rầu. Song, ở miền Nam lại rất khác. Họ coi việc chết đi là điều hiển nhiên, là một lẽ tự nhiên mà ai cũng phải trải qua. Theo phong tục tang lễ miền Nam, khóc lóc và kêu than sẽ làm người đã khuất vướng bận, không thể ra đi thanh thản. Do đó, khi khách đến tham dự, họ vẫn rất vui vẻ, thoải mái chào hỏi, đón tiếp và cùng nhau ăn nhậu no say.

Xây mộ trong vườn

Có lẽ đây là điều độc lạ nhất mà chúng ta được biết. Có thể nói, việc xây mộ trong vườn như một cách để người đã khuất vẫn được ở gần người thân trong gia đình.

Đa dạng thể loại nhạc lễ

Người miền Nam sử dụng nhạc lễ, kèn Tây thay vì trống và kèn như ngoài Bắc. Điều này nhằm giảm bớt không khí hiu quạnh, trống vắng hình bóng của người đã mất. Mặc dù có sự đa dạng khi sử dụng các thể loại nhạc lễ, âm thanh cũng có phần vui nhộn, song theo phong tục tang lễ miền Nam, họ chỉ dùng nhạc chứ không thêm tiếng hát.

Những điều cần biết trong phong tục tang lễ miền Nam

Đi đám tang theo phong tục tang lễ miền Nam mặc đồ gì?

Lựa chọn tốt nhất đi đám tang là trang phục tối màu, hoặc màu đen. Với tông màu buồn, lịch sự, bản thân chúng ta thể hiện sự tôn trọng đối với người đã khuất và với gia quyến.

Đi đám ma nên mua gì?

Với phong tục tang lễ miền Nam, người dân đi viếng thường lựa chọn vòng hoa, nến hương, đồ lễ hoặc phong bì phúng điếu. Tuy nhiên, ngày nay, khi tổ chức đám tang, một số gia đình có nguyện vọng không nhận tiền phúng điếu. Bởi lẽ, họ cảm thấy sự chia sẻ về mặt tinh thần của bạn bè và hàng xóm chính là những điều trân quý nhất.

Nếu bạn đang đắn đo không biết mua gì để đi đám tang, vậy thì chúng tôi có một gợi ý rất tuyệt vời dành cho bạn, đó là giỏ quà trái cây chia buồn của Citi Fruit.

Có thể nói, xuất phát từ phong tục tang lễ miền Nam, mọi món quà, lễ vật phúng viếng đều xuất phát từ tấm lòng, từ tâm của mỗi người. Song, hãy lựa chọn những sản phẩm tinh tế, chỉnh chu và phù hợp với hoàn cảnh. Hy vọng qua bài viết này sẽ giúp bạn có thêm một cách nhìn về đám tang ở miền Nam.

Trong bài viết có sử dụng tài liệu bên ngoài để làm nguồn tham khảo:
Phong Tục Miền Nam, tác giả Vương Đằng, NXB Văn Hóa Thông Tin, Trung Tâm Văn Hóa Ngôn Ngữ Đông Tây, 2013.