Cúng tổ nghề và lịch giỗ tổ các ngành nghề trong năm

Cúng tổ nghề là nghi lễ người làm nghề tổ chức để tri ân người đã sáng lập hoặc truyền dạy nghề cho các thế hệ sau. Mỗi ngành thường có ngày giỗ tổ riêng, và phần lớn được tính theo âm lịch. Có nghề thờ một vị tổ rõ tên tuổi, có nghề chỉ cúng theo quy ước của làng nghề hoặc cơ sở. Bài viết dưới đây tổng hợp bảng tra ngày giỗ tổ các ngành nghề theo từng tháng, kèm cách chuẩn bị mâm cúng, văn khấn mẫu và lễ vật khi đi dự giỗ tổ.

Tổ nghề là gì? Vì sao người làm nghề cúng tổ

Tổ nghề, tổ nghiệp và tiên sư khác nhau thế nào

Tổ nghề (còn gọi là tổ sư, tiên sư) là nhân vật lịch sử hoặc truyền thuyết được ghi nhận là người đầu tiên làm ra một nghề, hoặc có công lớn trong việc phát triển và truyền bá nghề đó. Người trong nghề lập đình, miếu hoặc bàn thờ để ghi nhớ công ơn của vị tổ.

"Tổ nghiệp" mang nghĩa tương tự nhưng được dùng chủ yếu trong giới nghệ thuật, đặc biệt là dịp giỗ tổ sân khấu. Cũng cần phân biệt tổ nghề với Giỗ Tổ Hùng Vương: các Vua Hùng được tôn là quốc tổ, người có công dựng nước, chứ không phải người khai sinh một nghề cụ thể.

Ý nghĩa của lễ cúng tổ nghề

Lễ cúng tổ nghề trước hết thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", tri ân người đã mở ra con đường mưu sinh cho nhiều thế hệ. Đây cũng là dịp người làm nghề nhắc nhau giữ đạo đức và nề nếp của nghề.

Ngày giỗ tổ còn là dịp thầy trò, đồng nghiệp gặp mặt, trao đổi kinh nghiệm và giúp đỡ nhau. Qua lễ cúng, người làm nghề gửi gắm mong muốn công việc thuận lợi và tay nghề ngày càng vững.

Bảng tra cứu ngày giỗ tổ các ngành nghề trong năm

Các ngày dưới đây đều tính theo âm lịch. Trên thực tế, một nghề có thể có nhiều ngày giỗ khác nhau tùy vùng miền, làng nghề hoặc hội nghề. Bảng ghi ngày phổ biến nhất và chú thích những chỗ chưa thống nhất. Với các nghề làm đẹp hiện đại, ngày cúng chủ yếu do từng cơ sở hoặc trường đào tạo quy ước, không phải ngày giỗ của một vị tổ lịch sử.

Giỗ tổ các ngành nghề theo từng nhóm

Nhóm nghệ thuật biểu diễn: giỗ tổ sân khấu

Lễ cúng tổ nghiệp sân khấu diễn ra vào 12/8 âm lịch hằng năm. Theo tập tục, đêm 11 cúng chay, sáng 12 là chánh lễ với mâm cúng mặn. Đây là dịp hội ngộ lớn của giới nghệ sĩ cải lương, hát bội và kịch nói.

Về vị tổ nghiệp, hiện có nhiều thuyết khác nhau. Một thuyết phổ biến gắn ngày 12/8 với bà Phạm Thị Trân, người được xem là bà tổ nghề hát. Ngoài ra, từng loại hình còn tôn vinh các nghệ tổ riêng như Đào Duy Từ, Đào Tấn hay Cao Văn Lầu. Lễ thường được tổ chức tại nhà hát, đền thờ tổ hoặc ngay tại đoàn hát.

Nhóm làm đẹp: spa, trang điểm, tóc, nail

Các nghề làm đẹp phần lớn hình thành trong thời hiện đại nên không có vị tổ lịch sử rõ ràng. Ngày cúng chủ yếu do từng cơ sở, trường nghề hoặc cộng đồng nghề quy ước.

Ngành tóc hay cúng vào 16/3 âm lịch, có nơi chọn 15/3 hoặc 20/1. Người làm trang điểm phần đông cúng chung dịp giỗ tổ sân khấu 12/8 âm lịch, vì nghề gắn bó với nghệ thuật biểu diễn.

Tổ nghề nail thường được cúng vào 16/3 âm lịch, một số cơ sở chọn 3/10 hoặc 3/11. Lễ cúng tổ nghề spa cũng chưa có ngày chung, hay gặp nhất là 18/8 hoặc 3/11; các chủ spa có thể tham khảo thêm mẫu giỏ trái cây cúng tổ nghề spa. Nghề nối mi và phun xăm cũng tự quy ước, thường gặp các ngày 20/1, 16/3 hoặc 22/3 âm lịch.

Nhóm may mặc và thủ công: may, thêu, kim hoàn, da giày, in

Nhóm nghề thủ công truyền thống phần lớn gắn với những nhân vật lịch sử cụ thể. Giỗ tổ ngành may diễn ra vào 12 tháng Chạp, tưởng nhớ bà Nguyễn Thị Sen. Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành được giỗ vào 12/6 âm lịch, riêng ở Huế lễ tế tổ tổ chức vào 22 tháng Giêng.

Nghề kim hoàn thờ đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ (giỗ 7/2) và Cao Đình Hương (giỗ 27/2). Nghề da giày tưởng nhớ Nguyễn Thời Trung cùng các vị tổ được thờ tại đình Phả Trúc Lâm, Hà Nội, vào 20/8 âm lịch. Nghề khắc in mộc bản thờ tổ Lương Như Hộc, giỗ chính vào 15/9 âm lịch, lễ ở làng Liễu Tràng thường kéo dài từ 13 đến 15/9.

Nhóm xây dựng và kỹ thuật: xây dựng, mộc, cơ khí, điện, sửa xe

Giỗ tổ ngành xây dựng và giỗ tổ thợ mộc đều hướng về tổ sư Lỗ Ban, với hai đợt cúng phổ biến là 13/6 và 20 tháng Chạp âm lịch. Nhiều xưởng mộc và đội thợ hồ làm lễ cả hai dịp.

Cơ khí và sửa xe không có vị tổ được ghi nhận thống nhất. Các xưởng thường cúng vào 20 tháng Chạp, một số nơi chọn 13/6 giống nghề mộc. Nghề điện rất ít tài liệu nói về tổ nghề; một số ít nơi cúng vào 25/11 âm lịch.

Nhóm dịch vụ và kinh doanh: y, bếp, buôn bán

Ngành Đông y tôn Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác làm tổ, giỗ vào 15/1 âm lịch, cũng là Ngày truyền thống Y dược cổ truyền Việt Nam. Nghề bếp mượn lễ cúng ông Táo 23 tháng Chạp làm dịp tri ân nghề, không gắn với một nhân vật lịch sử cụ thể.

Buôn bán, kinh doanh không có tổ nghề theo nghĩa truyền thống. Nói chung, nghề nào không có ngày giỗ tổ riêng thường cúng vào dịp đầu năm hoặc ngày khai trương; với giới buôn bán, phổ biến nhất là cúng Thần Tài ngày vía mùng 10 tháng Giêng.

Chuẩn bị lễ cúng tổ nghề

Chọn ngày và giờ cúng

Lễ cúng tổ nghề nên làm đúng ngày giỗ đã được lưu truyền hoặc theo quy ước của ngành. Nếu không thể làm đúng ngày, có thể cúng trước một ngày, không nên để sau ngày giỗ. Phần lớn các nơi cúng vào buổi sáng, trước giờ làm việc.

Mâm cúng tổ nghề gồm những gì

Mâm cúng tổ nghề cơ bản gồm hương, hoa tươi, đèn nến, trái cây, xôi chè, trầu cau và nước sạch. Tùy nghề và tập tục từng nơi, mâm có thể là cúng mặn (heo quay, gà luộc) hoặc cúng chay.

Điểm riêng của mâm cúng tổ là các món đồ nghề tượng trưng đặt cạnh lễ vật: thợ may đặt kéo và thước, thợ trang điểm bày cọ và phấn, thợ mộc đặt đục hoặc thước. Chi tiết mâm lễ của từng nghề có trong các bài viết riêng về nghề đó.

Trái cây cúng tổ nghề nên chọn loại nào

Trái cây dâng tổ cần tươi, nguyên vẹn, không dập hay trầy vỏ. Nên chọn màu sắc hài hòa và ưu tiên loại có tên gọi hoặc ý nghĩa tốt.

Các loại thường dùng gồm táo đỏ, lê, nho, cam, quýt, dưa lưới và thanh long. Nếu cần ý tưởng phối giỏ, có thể tham khảo gợi ý giỏ trái cây dâng tổ nghề hoặc xem các mẫu giỏ trái cây cúng tổ nghề đã phối sẵn.

Văn khấn cúng tổ nghề

Dưới đây là bài văn khấn cúng tổ nghề dùng chung. Người khấn điền tên nghề, tên vị tổ và thông tin của mình vào chỗ trong ngoặc. Với nghề có vị tổ cụ thể, bài khấn riêng có trong bài viết của từng nghề.

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần).

Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật.

Con kính lạy Tổ sư [tên vị tổ], tổ nghề [tên nghề], cùng các bậc tiền bối đã có công truyền dạy nghề.

Hôm nay là ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm] âm lịch, nhân ngày giỗ Tổ nghề [tên nghề], con là [họ tên], cùng anh chị em trong nghề tại [địa chỉ], thành tâm sắm sửa hương hoa, trái cây, phẩm vật, kính dâng trước án.

Chúng con nhớ ơn Tổ đã khai sáng và truyền lại nghề cho đời sau. Cúi xin Tổ chứng giám lòng thành, phù hộ cho chúng con giữ vững nghề, công việc thuận lợi, người người bình an.

Chúng con lễ bạc lòng thành, cúi xin chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần).

Trình tự lễ cúng và lưu ý

Trình tự cơ bản gồm: bày mâm lễ, thắp hương, đọc văn khấn, chờ hương tàn, hạ lễ và chia lộc cho mọi người. Số nén nhang thường là số lẻ, phổ biến là 1, 3 hoặc 5 nén.

Người chủ lễ thường là chủ cơ sở, chủ xưởng hoặc người cao niên trong nghề. Người dự lễ nên ăn mặc chỉnh tề và giữ không khí nghiêm trang trong suốt buổi cúng.

Đi dự giỗ tổ nên mang gì để biếu

Khi đi dự giỗ tổ, nhất là học trò về thăm thầy hoặc đối tác gửi lễ đến cơ sở, người ta thường mang theo một phần lễ vật. Lễ biếu không cần cầu kỳ, nhưng nên trang trọng, gọn gàng và ghi rõ tên người hoặc đơn vị gửi.

Lựa chọn thường gặp là giỏ trái cây, hoa tươi hoặc lễ vật kèm thiệp. Giỏ trái cây được dùng nhiều vì vừa dâng lên bàn thờ tổ được, vừa chia lộc cho mọi người sau buổi lễ. Khi chọn, nên tránh trái cây quá chín hoặc có mùi quá nồng, và đặt giao trước giờ cúng để gia chủ kịp bày lễ. Có thể xem các mẫu giỏ trái cây cúng tổ nghề để chọn kích cỡ phù hợp với nơi tổ chức.

Lời kết

Mỗi nghề có cách cúng tổ và ngày giỗ riêng, nhưng điểm chung là lòng biết ơn với người đã khai nghề. Bạn có thể lưu bài viết này để tra ngày giỗ tổ theo từng tháng, cùng với lịch các ngày lễ trong năm. Nếu cần tư vấn chuẩn bị lễ cúng hoặc giỏ trái cây đi biếu, bạn có thể nhắn Zalo hoặc gọi hotline Citi Fruit.